BEKRA Nedir? Büyük Endüstriyel Kaza Yönetmeliği Kapsamı, Bildirim ve Güvenlik Raporu

BEKRA nedir sorusunun kısa cevabı: BEKRA, "Büyük Endüstriyel Kaza Risklerinin Azaltılması" ifadesinin kısaltmasıdır ve tehlikeli madde bulunduran tesislerde yangın, patlama veya zehirli yayılım gibi büyük kazaları önlemeye yönelik mevzuatı tanımlar. Belirli eşik miktarların üzerinde tehlikeli madde bulunduran her işletme, faaliyete başlamadan önce Bakanlığın BEKRA Bildirim Sistemi'ne beyan vermek ve seviyesine göre politika belgesi ya da güvenlik raporu hazırlamak zorundadır [1].

Bu yükümlülük yalnızca rafineri veya büyük kimya tesislerini ilgilendirmez. Sahada en sık gördüğümüz durum, LPG tüpü dolduran, solvent bazlı boya üreten ya da akaryakıt depolayan orta ölçekli firmaların kapsama girdiklerini ancak denetim sırasında fark etmesidir. Aşağıda kapsamı nasıl belirleyeceğinizi, hangi belgeleri hazırlayacağınızı ve süreleri resmi metinlere dayanarak bulabilirsiniz.

BEKRA nedir ve Seveso ile ilişkisi nedir?

Avrupa Birliği, 1976'daki Seveso kazasından sonra büyük endüstriyel kazaları önlemeye yönelik bir dizi direktif yayımlamıştır; bugün yürürlükte olan metin 2012/18/AB sayılı Seveso III Direktifi'dir [11]. Türkiye'deki karşılığı, 30702 sayılı Resmî Gazete'de 2 Mart 2019'da yayımlanarak yürürlüğe giren ve uygulamada kısaca BEKRA Yönetmeliği diye anılan düzenlemedir; tam adı Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik'tir [1]. Yönetmeliğin 4. maddesi dayanak olarak 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nu, 2872 sayılı Çevre Kanunu'nu ve 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi'ni gösterir; metin Seveso III Direktifi'ne paralel hazırlanmıştır [1]. Bu yüzden sahada "Seveso yönetmeliği" ve "BEKRA yönetmeliği" ifadeleri aynı düzenlemeyi anlatır.

Yönetmelik, 20. maddesiyle 30 Aralık 2013 tarihli önceki düzenlemeyi yürürlükten kaldırmıştır ve mevzuat.gov.tr'deki güncel metninde bugüne kadar işlenmiş bir değişiklik notu bulunmamaktadır (erişim 29/10/2026) [2]. Uygulamayı Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı birlikte yürütür; metinde bakanlıkların 2019'daki adları geçer.

Bakanlığın 2023 Teknik Faaliyet Raporu'na göre yıl sonunda BEKRA Bildirim Sistemi'nde 359 üst seviyeli ve 295 alt seviyeli kuruluş kayıtlıydı; bu iki sayının toplamı 654 kuruluş eder. Aynı raporda yıl içinde 309 BEKRA denetimi yapıldığı belirtilmektedir [10].

Hangi işletmeler BEKRA kapsamına girer?

Kapsam, tesisinizde bulunan veya bulunması muhtemel tehlikeli madde miktarına göre belirlenir. Yönetmeliğin Ek-1'inde iki liste vardır: Bölüm 1 tehlike kategorilerini (yanıcı gazlar, yanıcı sıvılar, suda yaşayan canlılar için tehlikeli maddeler gibi), Bölüm 2 ise adıyla sayılan maddeleri (LPG, doğal gaz, petrol ürünleri gibi) içerir. Her satırda iki eşik bulunur: Sütun 2 alt seviye, Sütun 3 üst seviye (Yönetmelik md. 2 ve md. 5) [1].

[3]. Tablo seçilmiş satırları gösterir; tesisinizdeki her madde için resmi Ek-1 metnine bakılmalıdır.

Kapsam hesabında şu kurallar belirleyicidir:

• Yıllık tüketim değil, herhangi bir anda tesiste bulunabilecek en yüksek miktar esas alınır; tanklarda kullanılabilir azami hacim sayılır [9].
• Proses kontrolü kaybedildiğinde oluşabilecek maddeler de hesaba katılır (Yönetmelik md. 2).
• Tek başına eşiği aşmayan maddeler, Ek-1 Notlar bölümündeki toplama kuralıyla birlikte değerlendirilir. Not 4 üç tehlike grubu tanımlar: sağlık (H), fiziksel (P) ve çevresel (E); Bölüm 2'deki adlandırılmış maddeler ait oldukları gruba eklenir. Aynı gruptaki her maddenin miktarı kendi eşiğine bölünür; oranların toplamı 1'e ulaşıyorsa kuruluş o seviyeye girer (Yönetmelik md. 7 ve Ek-1 Not 4).
• Askerî tesisler, iyonlaştırıcı radyasyon kaynaklı tehlikeler, kuruluş dışındaki karayolu, demiryolu, deniz ve hava taşımacılığı, kuruluş dışındaki boru hatları, maden ve sondaj faaliyetleri ile düzenli atık depolama sahaları başta olmak üzere 3. maddede sayılan faaliyetler kapsam dışındadır. Boru hattı pompa istasyonları ve maden atık barajları ise kapsam içinde kalır (Yönetmelik md. 3).

Toplama kuralı pratikte şöyle çalışır. Solvent bazlı boya üreten bir tesiste 2.500 ton P5c sınıfı yanıcı sıvı ve 40 ton LPG bulunduğunu varsayalım. Her ikisi de fiziksel tehlike (P) grubundadır. Tek tek bakıldığında hiçbiri alt eşiği geçmez. Oranlar toplandığında ise 2.500/5.000 + 40/50 = 1,3 çıkar; tesis alt seviyeli kuruluştur. Aynı hesabı üst eşiklerle yaptığınızda 0,25 çıkar, dolayısıyla üst seviyeye girmez. Bu hesabı yapmadan "bizde eşik altı malzeme var" diyen firmalar, kapsam içinde olduklarını denetimde öğrenir.

İkinci örnek daha nettir: 30.000 ton kapasiteli bir akaryakıt depolama terminali, petrol ürünleri için 25.000 tonluk üst eşiği tek kalemle aştığı için doğrudan üst seviyeli kuruluştur ve güvenlik raporu hazırlamak zorundadır.

BEKRA bildirimi nasıl yapılır ve ne zaman güncellenir?

Kapsam hesabı sonucunda alt veya üst seviyeli çıkan işletmeci, faaliyete başlamadan önce Bakanlığın bildirim sistemi üzerinden beyan verir. Bildirimi yapan ve doğruluğundan sorumlu olan kişi işletmecidir; dışarıdan hizmet almanız bu sorumluluğu ortadan kaldırmaz (Yönetmelik md. 6 ve md. 7) [1].

Beyanı güncellemeniz gereken durumlar:

• Tehlikeli madde miktarı, niteliği veya fiziksel hâli değiştiğinde
• Kuruluş seviyesini etkileyecek bir proses değişikliği olduğunda
• Firma bilgileri değiştiğinde, faaliyet sona erdiğinde ya da devredildiğinde
• Tesis yönetmelik kapsamı dışına çıktığında

Bu hâllerin her birinde bildirim 30 gün içinde güncellenir [1]. Belgelerin sisteme yüklenmesi konusunda iki farklı kural vardır. Güvenlik raporu bildirim sistemine yüklenmez; tesiste muhafaza edilir ve Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na yazılı olarak bildirilir. Dahili acil durum planı ise tebliğ gereği nihai hâle geldikten sonra bir ay içinde bildirim sistemine yüklenir; güncellenen plan ve Ek-7 müdahale kartı da aynı şekilde sisteme girilir [6].

Alt ve üst seviyeli kuruluşun yükümlülükleri nasıl farklılaşır?

[1].

Birkaç süre özellikle dikkat ister. Alt seviyeye sonradan giren bir tesis, politika belgesini bir yıl içinde hazırlar (Yönetmelik md. 10). Senaryo dokümanında tehlikeli ekipmanların en az dörtte biri için senaryolar ilk yıl içinde, tamamı için dört yıl içinde tamamlanır [5]. Senaryo edilen her büyük kazanın meydana gelme sıklığının yılda 1x10⁻⁴ veya daha düşük olması gerekir (Yönetmelik md. 9). Üst seviyeli kuruluşlar dahili acil durum planını en çok üç yılda bir gözden geçirir ve yılda en az bir canlı tatbikat yapar (Yönetmelik md. 14; Dâhili Acil Durum Planları Tebliği md. 16) [6].

Ek-7 formatındaki tehlikeli madde müdahale kartı da sık unutulan bir yükümlülüktür. Bu kart il afet ve acil durum müdürlüğüne, il sağlık müdürlüğüne ve itfaiyeye, tesis organize sanayi bölgesi veya endüstri bölgesindeyse ayrıca bölge itfaiyesine gönderilir; değişiklik hâlinde bir ay içinde yenilenir (Yönetmelik md. 6/2-3) [1].

Güvenlik raporu nedir, kim inceler?

Güvenlik raporu, üst seviyeli kuruluşun tehlikeli maddelerini, kaza senaryolarını, güvenlik yönetim sistemini ve alınan önlemleri belgeleyen ana dokümandır. Asgari içeriği yönetmeliğin Ek-2'sinde, format ve ayrıntıları ise Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın Güvenlik Raporu Tebliği'nde tanımlıdır [4].

Yeni açılacak üst seviyeli bir tesis, raporu faaliyete geçmeden önce hazırlar ve Bakanlığa yazılı olarak bildirir. Bakanlık incelemesi raporun içerik olarak eksiksiz olup olmadığına bakar; tesisin güvenliğinin yeterliliğini değerlendirmez ve bilgilerin doğruluğundan işletmeci sorumlu kalır. Eksiklik varsa süre verilir; Bakanlık eksikliğin giderildiğini tespit edip işletmeciye bildirdikten sonra faaliyete başlanır (Yönetmelik md. 11/2-4) [1]. Raporun belirli bölümleri gizli sayılır ve üçüncü kişilerle paylaşılmaz; tehlikeli maddelerin bilinen adları ve temel tehlike açıklamaları ise gizlilik dışındadır (Güvenlik Raporu Tebliği md. 6) [4].

Rapor; madde niteliği veya depolama biçiminde değişiklik, proses değişikliği, büyük kaza ya da ramak kala olay, güvenlik yönetim sisteminde değişiklik hâllerinde güncellenir (Yönetmelik md. 12).

BEKRA yükümlülüklerine uymamanın sonucu nedir?

Üst seviyeli bir kuruluşun güvenlik raporu yoksa Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı kuruluşun tamamında işi durdurur. Diğer aykırılıklarda Çevre Kanunu ve 6331 sayılı Kanun'un yaptırımları uygulanır (Yönetmelik md. 19) [1]. 6331 sayılı Kanun'un 26. maddesi, politika belgesi hazırlamayan işverene ve güvenlik raporunu Bakanlığa sunmadan tesisi faaliyete geçiren işverene idari para cezası öngörür; aynı maddede ceza tutarı tehlike sınıfına ve çalışan sayısına göre artırılır [7]. Kanun metnindeki temel tutarlar 5326 sayılı Kabahatler Kanunu'nun 17. maddesi gereği her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellenir; yürürlükteki tutarlar Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın yıllık idari para cezası tablosunda yayımlanır [8].

Büyük bir kaza meydana geldiğinde işletmeci valilik, çevre il müdürlüğü, il afet müdürlüğü, itfaiye ve il sağlık müdürlüğünü derhal bilgilendirir; kaza raporu 60 gün içinde bildirim sistemine girilir (Yönetmelik md. 17).

BEKRA, TMGD ve çevre danışmanlığı ile nasıl ilişkilidir?

BEKRA tesis içindeki depolama ve prosesi düzenler; ADR ise tehlikeli maddenin tesis dışında karayoluyla taşınmasını kapsar. Yönetmelik, kuruluş dışındaki taşımacılığı açıkça kapsam dışında bırakır (Yönetmelik md. 3) [1]. İki düzenleme aynı maddeleri farklı sınıflandırma sistemleriyle ele alır: güvenlik bilgi formunun 14. bölümündeki taşıma bilgisi ADR'ye, 2. bölümündeki SEA sınıflandırması ise BEKRA kapsam hesabına girdi sağlar. BEKRA kapsamındaki bir tesis, çoğu zaman tehlikeli madde gönderen veya alan konumunda olduğu için ayrıca TMGD bulundurma zorunluluğu ile de karşı karşıyadır. ADR sınıflarının ne anlama geldiğini ADR nedir yazımızda bulabilirsiniz.

Çevre tarafında ise BEKRA kuruluşları çoğu zaman çevre izin ve lisans sürecine de tabidir. Bakanlık bildirimini, güvenlik bilgi formu üzerinden sınıflandırmayı ve toplama kuralı hesabını çevre danışmanı veya çevre görevlisi yürütebilir; sorumluluk işletmecide kalır. Çevre danışmanlığının hangi firmalar için zorunlu olduğunu çevre danışmanlığı zorunlu mu rehberimizde, izin ve lisans adımlarını ise çevre izin ve lisans belgesi rehberinde anlattık.

Danışmanlık verdiğimiz işletmelerde en sık gördüğümüz üç hata şunlardır: P5a, P5b ve P5c ayrımını proses koşullarına bakmadan yapmak, karışımları güvenlik bilgi formundaki sınıflandırma yerine ticari adıyla beyan etmek ve stok artışından sonra 30 günlük güncelleme süresini kaçırmak.

Sık Sorulan Sorular

Kapsam hesabı ile başlayın

BEKRA'ya uyumun ilk ve en belirleyici adımı doğru bir kapsam hesabıdır. Güvenlik bilgi formlarınızdaki sınıflandırmayı, azami stok miktarlarınızı ve toplama kuralını bir arada değerlendirmeden ne bildirimin ne de hazırlanacak belgelerin doğruluğundan emin olabilirsiniz. TMGD Mühendislik olarak kapsam tespiti, BEKRA bildirimi, politika belgesi ve güvenlik raporu hazırlığı ile ADR ve çevre izin süreçlerini tek bir uyum planında birleştiriyoruz. Tesisiniz için ücretsiz kapsam ön değerlendirmesi talep edin.

Kaynakça - [1] Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik, RG 2/3/2019-30702 — https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2019/03/20190302-1.htm - [2] Aynı yönetmeliğin mevzuat.gov.tr güncel metni (MevzuatNo 31298) — https://mevzuat.gov.tr/anasayfa/MevzuatFihristDetayIframe?MevzuatTur=7&MevzuatNo=31298&MevzuatTertip=5 - [3] Yönetmelik Ek-1 Tehlikeli Maddeler Listesi (Resmî Gazete eki) — https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2019/03/20190302-1-1.pdf - [4] Büyük Endüstriyel Kazalarla İlgili Hazırlanacak Güvenlik Raporu Tebliği, RG 19/4/2019-30750 — https://www.mevzuat.gov.tr/File/GeneratePdf?mevzuatNo=31437&mevzuatTur=Teblig&mevzuatTertip=5 - [5] Büyük Kaza Senaryo Dokümanı Tebliği, RG 30/6/2020-31171 — https://www.mevzuat.gov.tr/anasayfa/MevzuatFihristDetayIframe?MevzuatTur=9&MevzuatNo=34657&MevzuatTertip=5 - [6] Büyük Endüstriyel Kazalarda Uygulanacak Dâhili Acil Durum Planları Hakkında Tebliğ, RG 15/8/2020-31214 — https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2020/08/20200815-6.htm - [7] 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, RG 30/6/2012-28339 — https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/06/20120630-1.htm - [8] 5326 sayılı Kabahatler Kanunu, md. 17 — https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5326&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5 - [9] Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Büyük Endüstriyel Kazalar Sık Sorulan Sorular — https://ced.csb.gov.tr/sss-detay/55 - [10] ÇED, İzin ve Denetim Genel Müdürlüğü 2023 Teknik Faaliyet Raporu — https://webdosya.csb.gov.tr/db/ced/icerikler/2023_cedid_tekn-k_faal-yet_raporu-20240927103520.pdf - [11] Avrupa Birliği Seveso III Direktifi 2012/18/EU — https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2012/18/oj/eng