UN Onaylı Ambalaj Nedir? Tehlikeli Madde Paketleme Kuralları

Tehlikeli madde üreten, dolduran veya sevk eden bir işletmeyseniz, kullandığınız varillerin, bidonların ve kutuların üzerinde kural olarak bir UN kodu bulunması gerekir; sınırlı miktar (ADR Bölüm 3.4) gibi özel rejimler bu kuralın istisnasıdır ve madde bazında ayrıca değerlendirilir. UN onaylı ambalaj, yetkili bir kuruluş tarafından ADR'de tanımlanan performans testlerinden geçirilmiş ve tip onay sertifikası almış ambalaj demektir. Türkiye'de bu bir tercih değil, açık bir mevzuat zorunluluğudur: Tehlikeli maddelerin karayoluyla taşınmasında, ADR Bölüm 6'da tanımlanan ve Bakanlıkça veya ADR'ye taraf bir ülkenin yetkili otoritesince yetkilendirilmiş kuruluşlar tarafından test edilmiş, tip onay sertifikasına sahip ambalajların kullanılması zorunludur.

Bu yazıda UN onaylı ambalajın ne olduğunu, ambalaj üzerindeki kodun nasıl okunduğunu, tehlikeli madde paketleme kurallarının hangi mevzuata dayandığını ve onaysız ambalaj kullanmanın işletmenize ne getireceğini, tamamı resmi kaynaklara dayanarak anlatıyoruz.

UN Onaylı Ambalaj Ne Anlama Gelir?

ADR (Tehlikeli Malların Karayolu ile Uluslararası Taşımacılığına İlişkin Anlaşma), tehlikeli maddelerin hangi ambalajlarla ve hangi koşullarda taşınabileceğini iki ana bölümde düzenler:

• ADR Bölüm 4.1 — Ambalajların kullanımı: Tehlikeli malların ambalajlara nasıl yerleştirileceğini, doldurma oranlarını ve her UN numarası için geçerli paketleme talimatlarını içerir. Temel kural nettir: tehlikeli mallar, taşıma sırasında karşılaşılabilecek darbe ve yüklemelere dayanabilecek sağlamlıkta, kaliteli ambalajlara yerleştirilmelidir.
• ADR Bölüm 6.1 — Yapım ve test zorunlulukları: Ambalaj tasarım tipinin hangi testlerden geçeceğini, nasıl işaretleneceğini ve onay sürecini düzenler.

İkisini birbirine bağlayan hüküm de yine ADR'dedir: iç ambalajlar dışında tüm ambalajlar, başarıyla test edilmiş bir tasarım tipine uygun olmak zorundadır. Yani "UN onaylı" veya "UN sertifikalı ambalaj" ifadesi, o ambalajın birebir kendisinin değil, ait olduğu tasarım tipinin testlerden geçtiğini ve yetkili makamca onaylandığını gösterir.

Onaylı tasarım tipine uygulanan testler ADR 6.1.5'te sayılır: düşürme testi (6.1.5.3), sızdırmazlık testi (6.1.5.4), iç (hidrolik) basınç testi (6.1.5.5) ve istifleme testi (6.1.5.6). Sızdırmazlık ve iç (hidrolik) basınç testleri yalnızca sıvı konulması amaçlanan ambalajlar için zorunludur. Her ambalaj tasarım tipi, kullanımdan önce kendi türü için öngörülen testleri başarıyla geçmek ve yetkili makam tarafından onaylanmak zorundadır.

UN Kodu Nasıl Okunur?

Ambalajın üzerindeki işaret, o ambalajın kimlik kartıdır. ADR, işaretin unsurlarını ve sırasını tek tek tanımlar. ADR'nin kendi verdiği örnek üzerinden gidelim:

UN 4G/Y145/S/02 – NL/VL823 (yeni bir mukavva kutu)

| Bölüm | Anlamı | |---|---| | UN sembolü | Ambalajın ADR Bölüm 6'nın ilgili gereksinimlerini karşıladığını gösterir | | 4G | Ambalaj tipi kodu: 4 = kutu, G = mukavva | | Y | Tasarım tipinin test edildiği paketleme grubu (Y = PG II ve III) | | 145 | Katılar/iç ambalajlar için kg cinsinden azami brüt kütle | | S | Katı maddeler veya iç ambalajlar için tasarlandığını gösterir | | 02 | Üretim yılının son iki rakamı | | NL | İşareti tahsis eden devletin ayırt edici işareti (Türkiye'de onaylanan ambalajlarda TR yer alır) | | VL823 | Üreticinin adı veya yetkili makamın belirlediği ambalaj tanımı |

Ambalaj tipi kodundaki rakam ambalajın türünü (1 varil, 3 bidon, 4 kutu, 5 torba, 6 kompozit ambalaj, 0 ince metal ambalaj), harf ise malzemeyi gösterir: A çelik, B alüminyum, C doğal ahşap, D kontrplak, G mukavva, H plastik, N çelik/alüminyum dışı metal, P cam-porselen-seramik gibi.

Sıvı taşıyacak ambalajlarda "S" harfi yerine, ambalajın dayanması gereken hidrolik test basıncı kPa cinsinden yazılır; ayrıca nispi yoğunluk 1,2'yi aşıyorsa yoğunluk değeri de işarette yer alır. Örnek: 1A1/Y1.4/150/98 — sıvı için üretilmiş, 1,4 nispi yoğunluğa kadar test edilmiş, 150 kPa test basınçlı yeni bir çelik varil.

X, Y, Z Harfleri: Ambalaj Grupları

ADR'de Sınıf 1, 2, 5.2, 6.2 ve 7 ile Sınıf 4.1'in kendiliğinden tepkimeye giren maddeleri dışındaki maddeler, yol açtıkları tehlike derecesine göre üç paketleme grubuna atanır: Paketleme Grubu I yüksek, Paketleme Grubu II orta, Paketleme Grubu III düşük derecede tehlikeli maddeler. Maddenizin hangi gruba girdiği ADR Bölüm 3.2 Tablo A'da yazar.

Ambalaj üzerindeki harf, hangi gruplar için test edildiğini söyler:

• X: Paketleme grubu I, II ve III (en yüksek performans seviyesi)
• Y: Paketleme grubu II ve III
• Z: Yalnızca paketleme grubu III

Pratik sonuç: PG II'ye atanmış bir madde için Z işaretli ambalaj kullanamazsınız. Ayrıca işaret tek başına her kullanımı garanti etmez; ambalaj türü, azami kapasite/kütle ve maddeye özel gereksinimler Bölüm 3.2 Tablo A'daki paketleme talimatıyla birlikte kontrol edilmelidir.

Türkiye'de Tehlikeli Madde Paketleme Mevzuatı ve Tip Onay Süreci

Türkiye ADR'ye taraf bir ülkedir ve karayolu taşımacılığındaki ulusal çerçeve, 18/06/2022 tarihli ve 31870 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Tehlikeli Maddelerin Karayoluyla Taşınması Hakkında Yönetmelik ile çizilmiştir. Ambalaj tarafında öne çıkan hükümler şunlardır:

• Tip onaylı ambalaj zorunluluğu: Taşımada, Bakanlıkça (Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı) veya ADR'ye taraf bir ülkenin yetkili otoritesince yetkilendirilmiş kuruluşlarca test edilmiş ve tip onay sertifikasına sahip ambalajlar kullanılmalıdır. Türkiye'de imal edilen ambalaj ve IBC'lerin üretim yeri denetimleri de Bakanlıkça veya yetkilendirdiği kuruluşlarca yapılır.
• Gönderenin yükümlülüğü: Gönderen, taşınan maddenin özelliğine uygun sertifikalı ambalajları kullanmak zorundadır.
• Paketleyenin yükümlülüğü: Paketleyen; maddenin özelliğine uygun sertifikalı ambalaj kullanmak, ADR 4.1'deki paketleme talimatlarına ve karışık ambalajlama hükümlerine uymak, işaretleme ve etiketlemeyi ADR'ye göre yapmakla yükümlüdür.

Tip onay ve test tarafında ise Türk Standardları Enstitüsü (TSE) devrededir: Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı ile TSE arasında 6 Mart 2013'te imzalanan protokolle TSE, tehlikeli madde taşımacılığında kullanılan ambalaj, orta boy dökme yük konteyneri (IBC) ve büyük ambalajlar dahil taşıma birimlerinin tasarım tip onayı ve belgelendirmesi konusunda görevlendirilmiştir. Yönetmelik ayrıca Bakanlığın, TÜRKAK tarafından TS EN ISO/IEC 17020 standardına göre akredite edilmiş muayene kuruluşlarını da protokolle yetkilendirebileceğini düzenler.

Onaysız veya Yanlış Ambalaj Kullanmanın Sonuçları

Yol kenarı ve işletme denetimlerinde ambalaj ihlalleri, 655 sayılı KHK'nın 28 inci maddesine dayanılarak idari para cezasıyla yaptırıma bağlanmıştır. Yönetmeliğin yayımlandığı 2022 tarihli metindeki taban tutarlarla birkaç örnek:

• Tehlikeli maddenin özelliğine uygun sertifikalı ambalaj kullanmayan paketleyene binsekizyüzondokuz (1.819) TL,
• ADR 4.1 paketleme talimatlarına uymayan paketleyene üçbin (3.000) TL,
• Karışık ambalajlama veya işaretleme/etiketleme zorunluluklarına uymayan paketleyene her bir bent için dokuzyüzsekiz (908) TL,
• Uygun sertifikalı ambalaj kullanma yükümlülüğüne aykırı hareket eden gönderene ilgili her bir bent için bindörtyüzseksenbeş (1.485) TL.

Önemli bir ayrıntı: bu tutarlar sabit değildir. Cezalar her yıl, 213 sayılı Vergi Usul Kanununun mükerrer 298 inci maddesine göre ilan edilen yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır. Yani bugün kesilecek ceza, 2022 taban tutarının güncellenmiş halidir ve her yıl yükselir. Cezalar tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir.

İşin asıl maliyeti ise cezayla sınırlı değildir: onaysız ambalajla yaşanacak bir sızıntı veya kaza durumunda ürün kaybı, çevresel zarar ve hukuki sorumluluk, ceza tutarlarının çok üzerine çıkabilir. UN onaylı ambalaj kullanımı bu yüzden bir "evrak işi" değil, işletmenizin risk yönetiminin parçasıdır.

Sık Sorulan Sorular

Sonuç: Doğru Ambalaj, Doğru Danışmanlıkla Başlar

UN onaylı ambalaj seçimi; maddenin sınıfını ve paketleme grubunu doğru belirlemekten Tablo A'daki paketleme talimatını okumaya, kod doğrulamadan işaretleme-etiketlemeye kadar uzanan bir zincirdir. Zincirin tek bir halkasındaki hata, denetimde idari yaptırım, sahada ise gerçek bir güvenlik riski demektir.

Tehlikeli Madde Faaliyet Belgesi kapsamında gönderen, paketleyen, dolduran veya yükleyen konumundaysanız, bu sürecin tamamını bir Tehlikeli Madde Güvenlik Danışmanı ile yürütmeniz hem mevzuatın öngördüğü hem de en güvenli yoldur. tmgdmuhendislik.com olarak; ambalaj ve paketleme uygulamalarınızın ADR'ye uygunluğunun değerlendirilmesi, paketleme talimatlarının yorumlanması ve TMGD danışmanlık hizmetleriyle yanınızdayız. Mevcut ambalaj düzeninizin bir uzman gözüyle gözden geçirilmesini isterseniz bize ulaşabilirsiniz.